
Paula Hawkins, insanın gördükleriyle bildikleri arasındaki mesafeyi gerilime dönüştüren yazarlardan biri. Dünya, Hawkins’i Trendeki Kız ile tanıdı. 50 aşkın dilde yayımlanan, 23 milyondan fazla satan ve Emily Blunt’ın başrolünü üstlendiği sinema uyarlamasıyla geniş kitlelere ulaşan roman, onu çağdaş psikolojik gerilimin en tanınan isimlerinden biri hâline getirdi. Ancak Hawkins’in edebiyatını anlamak için bu büyük başarının arkasındaki temel merakına bakmak gerekiyor: İnsanların birbirlerinden ve kendilerinden sakladıkları şeylere.
Bu dünyaca ünlü yazarı, 29 Eylül Salı günü saat 21.00’de BiDünyaKitapGrubu olarak çevrim içi söyleşimizde ağırlayacağız. Türkiye’de ilk kez gerçekleşecek bu buluşmanın ücretsiz ve herkese açık olması, bizim için günü daha da özel kılıyor. Kitaplarını konuştuğumuz, karakterlerinin peşinden gittiğimiz bir yazarla aynı sohbetin içinde bulunacak olmak, okurluğun güzel ayrıcalıklarından biri.

Hawkins’in hayatındaki yer değiştirme deneyimiyle romanlarındaki yabancılık duygusu arasında bir bağ kurulabilir. Kendisi de İngiltere’ye taşındığı ilk yıllarda dışarıdan biri gibi hissettiğini, gazeteciliğin ise dikkatle bakmayı ve dinlemeyi gerektirdiğini anlatıyor. Bu deneyimlerin izlerini, başkalarının hayatını gözleyen, bir çevrenin içinde bulunmasına rağmen oraya tam olarak ait olamayan karakterlerinde görmek mümkün.
Trendeki Kız ile Mavi Saat’i birbirine bağlayan en güçlü damar, bakmanın bilmek anlamına gelmemesi. Trendeki Kız’da trenin penceresi, başkalarının hayatlarından kesitler gösteriyordu. Gördüklerimizin arasındaki boşlukları hayallerimizle, korkularımızla ve kendi ihtiyaçlarımızla dolduruyorduk. Mavi Saat’te bu işlevi sanat eserleri, mektuplar, günlükler ve başkalarının anlattıkları üstleniyor. İnsan yine sınırlı parçalardan bir bütün kurmaya çalışıyor. Hawkins’in gerilimi de kurulan bu bütünün güvenilirliğine duyduğumuz şüpheden doğuyor.

İki romanın mekânları bu bakımdan ilginç bir karşıtlık oluşturuyor. Trendeki Kız hareketin içindeki sıkışmışlığı anlatırken Mavi Saat, fiziksel yalıtılmışlığı öne çıkarıyor. Birinde kalabalıkların ortasında yalnızlık, diğerinde yalnızlığın içinde giderek ağırlaşan insan ilişkileri var. Tren sürekli ilerliyor ama zihinsel döngüler sürüyor; ada yerinde duruyor ama ona ilişkin algımız değişiyor. Hawkins’in ortak meselesi, mekân ne olursa olsun insanın kendi bakışına hapsolabilmesi.
Bununla birlikte, Mavi Saat’i Trendeki Kız’dan daha başarılı bulduğumu söyleyemem. Trendeki Kız’ın merkezindeki algı ve hafıza sorunu, benim için hikâyenin duygusal yüküyle daha güçlü bir bağ kuruyordu. Okurken karakterin yaşadığı belirsizliğe daha doğrudan ortak oluyordum. Mavi Saat’in atmosferi daha yoğun, sanat ve sahiplik üzerine düşünmeye açtığı alan daha geniş; fakat bazı bölümlerde kurgunun nasıl düzenlendiğini daha fazla hissediyoruz. Hangi bilginin ne zaman verileceğinin titizlikle ayarlanması, zaman zaman hikâyenin doğal akışının önüne geçiyor.

Mavi Saat’in adına gelince: Bu ifade, gün doğumundan önce ya da gün batımından sonra gökyüzünün mavi tonlara büründüğü alacakaranlık aralığını anlatıyor. Romanda özellikle günün ışığını yitirdiği, fakat karanlığın henüz tamamlanmadığı o geçiş duygusu önemli. Ressamın gözü için renk ve ışık meselesi olan bu an, okur için de bir algı meselesine dönüşüyor. Biçimler hâlâ seçiliyor, ancak ayrıntılar kesinliğini kaybediyor.
Bana göre başlığın romanla kurduğu en güzel ilişki burada: Karakterler de birbirlerini böyle bir ışıkta görüyor. Anlatı boyunca hissedilen bu geçiş hâli, insan ilişkilerine de yansıyor. Birbirlerini bütünüyle tanıdıklarını düşünüyor, fakat gördüklerinin ne kadarının kendi arzularından kaynaklandığını kolayca ayıramıyorlar. Mavi saat, romanın ahlaki belirsizliğinin de rengi oluyor. Yakınlıkla müdahale, ilgiyle hak iddiası, hayranlıkla çıkar arasındaki sınırlar bu ışıkta daha zor seçiliyor.

Hikâyenin merkezinde, İskoçya kıyılarındaki Eris Adası’nda yaşamış sanatçı Vanessa Chapman’ın geride bıraktıkları bulunuyor. Eserlerinden birindeki kemik parçasının insana ait olması meselesi, onun geçmişine yönelik araştırmayı başlatıyor. Sanatçının çalışmalarına büyük ilgi duyan James Becker, adaya giderek Vanessa’nın yakın dostu Grace’le görüşüyor. Gelgitlerle anakaraya bağlantısı kesilen bu yerde, sanatçının hayatına dair belgelerle kişisel hatıralar birbirinin içine geçiyor. Romanın başlangıçtaki polisiye sorusu da böyle kuruluyor: Bir sanat eserinin parçası, aynı zamanda bir suçun izi olabilir mi?
Eris adası, romanın en başarılı unsurlarından biri. Adanın hikâyeye katkısı, ürkütücü manzaralar sunmanın çok ötesine geçiyor. Gelgitler, karakterlerin zamanını düzenliyor, hareket özgürlüklerini sınırlıyor, bir görüşmenin ne zaman bitebileceğini bile etkiliyor. Okur, mekânı zihninde canlandırırken orada kalmanın baskısını da hissediyor.

Polisiye yönüyle bakıldığında Mavi Saat, kurumsal bir soruşturmanın ayrıntılı işleyişinden çok, iz sürmenin ve yorumlamanın romanı. Belgeler, anlatılar ve maddi izler arasında bağlantı kurmaya çalışıyoruz. Burada delilin varlığı kadar, onu yorumlayan kişinin beklentileri de önem kazanıyor.
Bu tercih romanı zenginleştirirken bazı zayıflıklarını da görünür kılıyor. Mesleki merakın kişisel zaaflarla iç içe geçmesi inandırıcı; ancak kimi anlarda karakterler, hikâyenin ilerleyebilmesi için tedbiri gereğinden fazla elden bırakıyor gibi geldi bana. Bazı soruların daha erken sorulabileceğini, bazı açıklamaların daha fazla sorgulanması gerektiğini düşündüm. Bilginin geciktirilmesi gerilimi besliyor ama her gecikme aynı ölçüde doğal görünmüyor.

Psikolojik açıdan romanın en verimli tarafı, insanın başka birinin hayatında önemli olma ihtiyacını ele alması. Sevilmek, hatırlanmak, emeğinin görülmesini istemek, hayatında yer tuttuğu kişinin gözünde benzersiz olduğuna inanmak… Bunlar tanıdık duygular. Hawkins, bu ihtiyaçların eşit olmayan ilişkilerde nasıl büyüyebildiğini ve zamanla takıntılı bir bağlılığa nasıl dönüşebildiğini düşündürüyor. Bir tarafın sahip olduğu itibar, para, yetenek ya da hareket özgürlüğü, diğer tarafın kendisine biçtiği değeri de etkiliyor.
Bazı davranışlar bana erotomani kavramını çağrıştırsa da bunu karakterlere konulmuş bir tanı olarak değil, kendi okuma deneyimimde oluşan bir çağrışım olarak görüyorum. Son zamanlarda, özellikle Alice Feeney ve Freida McFadden okumalarımda da psikolojik unsurların gizem, gerilim ve polisiye kurgularda ne kadar belirleyici hâle geldiğini daha çok fark ediyorum. Açıkçası, karakterlerin davranışlarını psikolojik bir zemine oturtmaya çalışan romanlar hoşuma gidiyor. Bu zemin inandırıcı biçimde kurulduğunda, karakterlerin iç dünyasına emek verildiğini hissediyorum.

Yine de karakterleri yalnızca iyi ve kötü diye ayırmak ya da davranışlarını birkaç psikolojik etiketle açıklamak, romanın tartışma alanını daraltır. Benim için daha ilginç olan, insanların kendilerine anlattıkları hikâyeler. Herkes kendi konumunu anlamlı, emeğini değerli, kırgınlığını haklı bulmak istiyor. Mavi Saat, bu iç anlatılarla dışarıdan görünen hayat arasındaki uyumsuzluktan besleniyor.
Öte yandan bu temaların her zaman aynı derinlikte işlendiğini düşünmüyorum. Bazı yan ilişkiler, kendi başlarına gelişmekten çok merkezdeki gerilimi desteklemekle yetiniyor. Benzer güvensizlik ve kırgınlık duygularına tekrar tekrar dönülmesi de orta bölümlerde ritmi ağırlaştırabiliyor. Atmosferin yoğunluğu etkileyici olsa da her sahne, karakterlere ilişkin aynı ölçüde yeni bir şey söylemiyor. Romanın edebî iddiasıyla gerilim kurgusu arasında zaman zaman bir uyumsuzluk hissediliyor.

Bende büyük bir ters köşe sarsıntısı yaratmadı; buna rağmen sonuna kadar merakla okuttu. Bu iki yargıyı bir arada söylemek önemli. Bir gerilim romanının etkisini yalnızca okuru ne kadar şaşırttığıyla ölçmek yetersiz kalır. Mavi Saat’te merakım, yalnızca cevapları öğrenme isteğinden beslenmedi. İlişkilerin nasıl biçimlendiğini, anlatılanlarla sezilenlerin nerede örtüşüp nerede ayrışacağını ve giderek daralan bu dünyanın karakterleri nereye taşıyacağını da görmek istedim. Gizem, psikolojik huzursuzluk ve polisiye merak, farklı yoğunluklarda da olsa okuma isteğimi canlı tuttu.
Benim değerlendirmemde Mavi Saat, Trendeki Kız’ı geçen bir roman olmadı. Hawkins’in ilgi alanlarını başka bir mekânda ve başka bir estetik içinde geliştirdiği, etkileyici fakat pürüzleri olan bir eser olarak kaldı. Atmosfer kurma becerisi, sanatla insan ilişkileri arasında açtığı tartışma ve yarattığı psikolojik gerilim değerli. Bazı davranışların inandırıcılığı, bilgilerin geciktirilme biçimi ve yan karakterlerin derinliği konusunda ise aynı ölçüde ikna olmadım.

Kitabı kapattığımda aklımda en çok şu düşünce kaldı: Bir insan hakkında çok şey bilmekle onu anlamak arasında hâlâ büyük bir mesafe var. Hawkins, Mavi Saat’te okuru o mesafede tutmayı başarıyor. Manzara seçiliyor, yüzler görünüyor, sesler duyuluyor; fakat insanın karşısındakine baktığında ne kadarını gördüğü, ne kadarını kendisinin tamamladığı kolayca açıklığa kavuşmuyor.
Kitaba puanım 7.
Yorumlar
Yorum Gönder