Carlos María Domínguez’in Kâğıt Ev adlı novellası bana göre kısa ama oldukça etkileyici bir eser. İlk bakışta kısa bir polisiye gizem ya da bibliyofil bir adamın hikâyesi gibi görünse de satır aralarında kitap sevgisinin hangi noktada takıntıya dönüştüğünü, okumanın insanı nasıl özgürleştirirken aynı zamanda nasıl esir alabileceğini sorgulayan çok katmanlı bir anlatı sunuyor.
2002 yılında yayımlanmasına rağmen uzun yıllardır ilgi gören, 20’den fazla dile çevrilen bu eser; bana kalırsa okuması kolay olmayan, ancak barındırdığı gizem duygusu sayesinde bir o kadar da keyif veren başarılı bir novella.
Carlos María Domínguez yalnızca bir romancı değildir; aynı zamanda gazeteci, araştırmacı, biyografi yazarı ve edebiyat eleştirmenidir.
Eserlerinde sürekli olarak kitaplar, kütüphaneler, hafıza, kimlik, yalnızlık ve edebiyat tarihi karşımıza çıkar. Bu yönüyle Jorge Luis Borges’in kurduğu edebî geleneğin çağdaş temsilcilerinden biri olarak değerlendirilir. Borges’e duyduğu hayranlık, şu anda incelemesini yaptığım Kâğıt Ev‘de de açıkça hissedilir. Ancak Borges’in metafizik labirentleri yerine Domínguez daha somut, gündelik fakat aynı derecede sembolik hikâyeler anlatmayı tercih eder.
Kitap oldukça kısa olduğu için özetinden hiç bahsetmeden dikkatimi çeken noktalara değinmek istiyorum:
Öncelikle kitabın gizem unsurunu oluşturan olay, Bluma Lennon’un trajik ölümüyle başlıyor. Bluma, kitap okurken hayatını kaybeder. Bana göre yazar burada oldukça güçlü bir gönderme yapıyor. Kitaplar insanların hayatlarını değiştirebilir; hatta bazen onların kaderini bile belirleyebilir. Bluma’nın ölümü de bu düşüncenin çarpıcı bir metaforu olarak karşımıza çıkıyor.
Roman; sahaflar, koleksiyonerler ve kitap tutkunlarının dünyasında ilerliyor. Bu durum biz kitapseverler için son derece keyifli bir okuma deneyimi oluşturuyor. Özellikle Güney Amerika edebiyatının önemli isimleri başta olmak üzere birçok tanınmış yazarın ve eserinin kitap boyunca anılması, edebiyat meraklıları için ayrı bir zevk sunuyor. G.G. Marquez, Borges, Llosa, Emily Dickinson, Joseph Conrad, William Faulkner, Ernest Hemingway ve Alexandre Dumas gibi edebiyat tarihinin önemli isimleri metin boyunca karşımıza çıkıyor.
Bana göre kitabın asıl merkezindeki karakter Carlos Brauer’dir. Kitabı okuyanlar onu “kitapların içinde kaybolan adam” olarak hatırlayacaktır. Brauer yalnızca çok kitap okuyan biri değildir; aynı zamanda kitap satın alma tutkusu hayatını kontrol edecek seviyeye ulaşmış, bu uğurda maddi sıkıntılar yaşayan, hatta evinde yaşayacak alan bulamayarak çatı katında uyumaya başlayan hastalık düzeyinde bir bibliyofildir.
Brauer’in en büyük takıntısı ise kitaplarını sürekli yeniden sınıflandırmaktır. Burada yazar, Jorge Luis Borges’in Babil Kütüphanesi fikrini hatırlatan güçlü bir metafor kuruyor. Çünkü Brauer’in yaptığı hiçbir sınıflandırma onu tatmin etmiyor. Zaman geçtikçe oluşturduğu tüm düzenler anlamsızlaşıyor. Bunun temel nedeni ise bilginin sınırsız ve sürekli değişen bir yapıya sahip olması, insanın ise sınırlı ve basit bir varlık olmasıdır.
Carlos Brauer’in evinde çıkan yangın ise kitabın en büyük kırılma noktasıdır. O yangında yalnızca kitaplar ve dosyalar yanmaz; Brauer’in yıllardır kurduğu bütün düzen de aynı anda yok olur. Yazar burada insanoğlunun ne kadar kırılgan olduğunu gösteriyor. Hayatımızın merkezine koyduğumuz, tüm yaşamımızı üzerine inşa ettiğimiz şeylerin tek bir anda yok olabileceğini yüzümüze çarpıyor.
Karakterin kitaplardan inşa ettiği “kâğıt ev” fikri ise daha sonra yaptığım araştırmalarda gördüğüm kadarıyla dünya edebiyatının önemli sembollerinden biri hâline gelmiştir. Brauer yalnızca kitap okumaz; onları yaşar. Hayatının merkezine tamamen kitapları yerleştirir. Bu durum bana kendi hayatım adına da önemli bir farkındalık kazandırdı. İnsan, hayatındaki hiçbir hobiyi yaşamının merkezine yerleştirmemelidir. Çünkü yalnızca tek bir şeyi kaybetmek, bazen insanın her şeyini aynı anda kaybetmesi anlamına gelebilir. Kitaptaki yıkılan ev metaforu da tam olarak bunu anlatıyor. Bir kitabı bulabilmek uğruna yıkılan ev, aslında Brauer’in bütün hayatıdır.
Bana göre kitap, psikolojik açıdan da önemli mesajlar içeriyor. Kitaplar insanı özgürleştirir; ancak kontrol mekanizmasının dışına çıktığında, insan kitaplara sahip olmak yerine kitaplar insana sahip olmaya başlar. Bu durum yalnızca kitaplar için değil, hayatın birçok alanı için de geçerlidir. Sevginin takıntıya dönüşmesi, insanın özgürlüğünü elinden alabilir.
Burada özellikle bibliyofil ile bibliyomani arasındaki ayrım dikkat çekiyor. Bibliyofil, kitapları seven kişiyi ifade ederken; bibliyomani, kitap biriktirme ve istifleme düzeyine ulaşmış patolojik bir takıntıyı tanımlar. Bana göre Domínguez, Carlos Brauer karakteri üzerinden bu ince çizginin nasıl aşılabileceğini başarılı biçimde gösteriyor. Romanın başındaki Brauer bir bibliyofil iken, hikâyenin sonunda artık bibliyomani seviyesine ulaşmış bir karaktere dönüşüyor.
Kütüphane kavramı da romanda önemli bir yer tutuyor. Birçok eserde olduğu gibi burada da kütüphane insanlığın ortak hafızası olarak ele alınıyor. Kitaplar yalnızca bilgi taşıyan nesneler değil, aynı zamanda anıları koruyan varlıklar olarak görülüyor. Bu nedenle kitaplardan vazgeçmek, aslında geçmişten ve hatıralardan da vazgeçmek anlamına geliyor.
Romanın dikkat çekici temalarından biri de yalnızlıktır. Carlos Brauer kitaplara yaklaştıkça insanlardan uzaklaşan bir karaktere dönüşüyor. Bu nedenle Kâğıt Ev’i yalnızca kitap sevgisini anlatan bir eser olarak değil, aynı zamanda modern insanın yalnızlaşmasını ele alan bir novella olarak da değerlendirmek mümkündür.
Anlatım açısından değerlendirdiğimde ise Domínguez’in dili sade görünmesine rağmen kolay okunan bir dil değildir. Kelime haznesi oldukça geniştir. Şiirsel anlatımı seven, yoğun göndermeler kullanan ve okurundan dikkat isteyen bir yazardır. Psikoloji, gizem ve polisiye unsurlarını aynı potada eritmesi; buna bir de felsefi göndermeler eklemesi, özellikle kitabın son bölümlerinde yoğun bir okuma deneyimi oluşturuyor. Buna rağmen romanda gereksiz tek bir bölümün bile bulunmaması, kısa hacmine rağmen ne kadar yoğun bir eser olduğunu gösteriyor.
Sonuç olarak Kâğıt Ev, kitap okumayı anlatan bir roman değil; kitaplarla kurduğumuz ilişkiyi anlatan bir romandır. Sevgi ile takıntı arasındaki ince çizgiyi sorgulayan, kitapların insan hayatındaki yerini yeniden düşündüren etkileyici bir eser. Ana karakterin kitapları çok seven bir insandan, onlar olmadan yaşayamayacak birine dönüşmesi aslında romanın temel mesajını oluşturuyor. Bana göre herkes bu kitaptan kendi hayatına dair farklı bir ders çıkarabilir.
Kitaba puanım 8.
Yorumlar
Yorum Gönder