Gürgen Öz’ü düşündüğümde, gecenin ilerleyen saatlerinde televizyon başında beklediğim programlar geliyor aklıma. Okan Bayülgen’in yanında Murat Akkoyunlu’yla yaptıkları doğaçlamaları, ne kadar geç başlarsa başlasın izlerdim. Güldürürken insanın tuhaflıklarını da yakalayan bir oyuncuydu. Avrupa Yakası, Hokkabaz ve Zaman Makinesi 1973 gibi yapımlarda da kendisini severek izledim. Bazı sanatçılar, tanışmasanız bile geçmişinizin bir parçası olur. Gürgen Öz benim için onlardan biri. Yaşar Kemal’in Teneke’sinde sahneye uzanan tiyatro birikimiyle, bugün kitapları aracılığıyla kurduğumuz bağ birbirini tamamlıyor.
Temizlikçi, onun uzun zamandır zihnini meşgul eden bir meselenin romanı. Girişteki “Okura Not” bölümünde kadın cinayetlerine, mağduru suçlayan anlayışa ve çocukluktan itibaren ayrıcalıklarla beslenen erkekliğe yönelttiği eleştiri, hikâyenin duygusal kaynağını açık ediyor. Burada yazarı harekete geçiren şeyin öfkeyle birlikte bir türlü alışamadığı, kabullenemediği bir toplumsal yara olduğunu hissediyorum.
Romanın merkezinde, yurt dışında görev yaparken nişanlısının ölüm haberini alan eski özel kuvvetler mensubu ve istihbaratçı Asil bulunuyor. Türkiye’ye dönüp şüpheli ölümü araştırdığında karşısına nüfuzla örülmüş bir koruma ağı çıkıyor. Yasını yaşayamadan hesaplaşmaya sürüklenen Asil’in önünde yalnızca dört gün var. Bu dar zaman aralığı, hikâyeye kesintisiz bir hareket kazandırırken kişisel kaybı giderek daha geniş bir adalet meselesine dönüştürüyor.
Bence kitabın en rahatsız edici tarafı, kötülüğün kendisine güvenerek hareket edebilmesi. Paranın, makamın ve siyasi bağlantıların sağladığı dokunulmazlık duygusu, suçun çevresinde görünmez bir zırh oluşturuyor. Böyle bir ortamda insan yalnızca uğradığı haksızlıkla mücadele etmiyor; sesinin duyulmayacağı ihtimaliyle de baş etmek zorunda kalıyor. Asil’in öfkesini büyüten, kaybının yanında bu çaresizlik.
Bu yönüyle Temizlikçi, Kleist’ın Michael Kohlhaas’ında karşılaştığımız adalet tutkusunu hatırlatıyor. Hakkını ararken kapılar yüzüne kapanan insanın, sonunda kendisini hüküm vermeye yetkili görmesi… John Grisham’ın Öldürme Zamanı da benzer biçimde, mağdurun yakınına duyduğumuz merhametle hukuka ilişkin inancımızı karşı karşıya getirir. Bu eserlerle kurduğum yakınlık, intikamın haklılığından çok, insanı intikama yaklaştıran kırılmada yatıyor.
Asil’in acısını paylaşırken seçtiği yolun anlamını da düşünmek gerekiyor. İntikam, okurun öfkesini kısa süreliğine yatıştırabilir; ancak cezayı verebilmek için güçlü olmak gerekiyorsa güçsüzlerin payına yine beklemek düşer. Ben romanı, bireysel hesaplaşmanın verdiği tatminin ötesinde, insanın neden böyle bir çıkışa ihtiyaç duyduğunu sorgulayarak okudum. Hukuka güvenin aşınması, toplumun ortak yaşam duygusunu da zedeliyor.
Kadınların yerini değerlendirirken ise bakışımı Asil’in yasından uzaklaştırmak istedim. Çünkü bir kadının hayatı, onu seven erkeğin kaybından çok daha fazlasıdır. Kendi emeği, arzuları, kararları ve geleceği vardır. “Hayır” diyebilmesi, kimsenin onayına bağlı değildir. Öz’ün girişte sevgi ve gurur adına üretilen şiddet gerekçelerini sorgulamasını bu yüzden önemsiyorum. Sahiplenmeyi sevgi sanan anlayışın karşısına, kadının kendi hayatı üzerindeki söz hakkını koymak gerekiyor.
Öte yandan, öldürülen kadının ardından harekete geçen erkek kahraman kurgusunun bir sınırı da var: Kadının varlığı, erkeğin dönüşümünü başlatan bir kayba indirgenebilir. Temizlikçi üzerine düşünürken bu ihtimali gözden kaçırmak istemedim. Ejderha Dövmeli Kız’daki Lisbeth Salander’i hatırlamamın nedeni de bu; şiddet ve yozlaşmayla mücadele eden kadının kendi iradesiyle anlatının merkezinde bulunması. Kadın cinayetlerini konu edinmek kadar, kadınlara hikâyenin içinde nasıl bir alan açıldığı da önemli.
Anlatım bakımından Temizlikçi, diyalogların taşıdığı, hızlı ve doğrudan bir eser. Edebî dilin inceliklerinden çok olayların ilerleyişine ve ele aldığı meseleye yaslanıyor. Konu odaklı okumaları sevenlerin ilgisini çekeceğini düşünüyorum. Vermek istediği mesajı bazen âdeta bağırarak söylüyor. Bu açıklık itirazını kuvvetlendirirken yer yer okurun keşfedebileceği anlam alanını daraltıyor. Kitabın etkisiyle sınırı burada birbirine değiyor.
Storytel’de yazarın kendi sesinden dinlemek ise benim için ayrıca keyifliydi. Diyalogların yoğunluğu ve Gürgen Öz’ün oyunculuğu birleşince sesli tiyatroya yakın bir deneyim ortaya çıkmış. Ekrandan hatırladığım ifade gücünü bu kez kendi karakterlerine taşımış olması hoşuma gitti.
Temizlikçi’nin sürükleyiciliğini ve meselesine duyduğu inancı sevdim. Daha örtük bir anlatımı, kadınların iç dünyasına daha geniş bir alan açılmasını isterdim. Yine de bir erkek olarak, Gürgen Öz’ün erkek egemen anlayışı sorgulayan duruşundan gurur duydum. Bu meseleyi kendisine dert etmesini kıymetli buluyorum. Kitabın bende bıraktığı temel düşünce de şu: Kadınların güvenle yaşayabilmesi, onları seven erkeklerin gücüne ve cesaretine bağlı olmamalı.
Kitaba puanım 7.






Yorumlar
Yorum Gönder