
Kitaba geçmeden evvel ünlü Alman psikolojik üstadından bahsetmek istiyorum: Wulf Dorn’un yazarlığını besleyen önemli damarlardan biri, psikiyatri alanında geçirdiği yirmi yıllık geçmiş çalışma hayatı. Ruhsal rahatsızlıkları olan insanların mesleki rehabilitasyonuna ve yeniden çalışma yaşamına katılmalarına destek vermiş olması, onu insanın kırılganlığıyla uzun süre yan yana getirmiş. Bu geçmiş, romanlarında tıbbi bilgiden fazlasını aramamıza imkân tanıyor.
Elbette mesleki deneyim, tek başına iyi bir romanın güvencesi değildir. Dorn açısından belirleyici olan, bu birikimi nasıl bir anlatma isteğiyle birleştirdiği. Söyleşilerinde hastalarının hayatlarını doğrudan kitaplarına taşımadığını, buna karşılık çalışırken edindiği gözlemlerin kendisini etkilediğini belirtiyor. Korkuya duyduğu ilginin kişisel bir tarafı da var: Kendi ürkekliğini saklamıyor; karakterlerini yazarken onların hissettiklerine yaklaşmaya çalışıyor. Karanlık hikâyeler anlatmayı ise gerçek dünyanın dehşetiyle baş etmesine yardımcı olan bir uğraş olarak görüyor.

Bu açıklamalardan hareketle, Dorn’un edebiyatındaki temel ilgiyi insanın güven duygusunda aramak mümkün. Düzenli görünen bir hayatın hangi koşullarda sarsılabileceği, tanıdığımızı düşündüğümüz kişilerin ne zaman yabancılaşabileceği, bilgimizin korkularımız karşısında ne kadar dayanabileceği… Onun kurmacasına yaklaşmak için bu sorular, mesleki unvanlardan daha açıklayıcı geliyor bana.
6 Ekim Salı günü BiDünyaKitapGrubu olarak Wulf Dorn’u ağırlayacak olmamız, bu soruları doğrudan kendisine yöneltebilmek açısından heyecan verici. Türkçeye çevrilen tüm kitapları ülkemizde çok satan olmuş durumda. Söyleşi öncesinde, yazarlığının çıkış noktası olan Psikiyatrist üzerinde durmak istiyorum. Çünkü kitap, Dorn’un okuru yakalama becerisi kadar, gerilim uğruna aldığı anlatısal riskleri de konuşabileceğimiz bir eser.

2009’da Trigger adıyla yayımlanan romanın merkezinde, bir psikiyatri kliniğinde çalışan Ellen Roth bulunuyor. Ellen, şiddete uğradığı anlaşılan ve kendisini “Kara Adam”ın takip ettiğini söyleyen bir kadınla karşılaşıyor. Kadının korkusu öylesine yoğun ki aralarındaki görüşme, Ellen’ın onu koruma sorumluluğunu üstlenmesine dönüşüyor. Ancak hasta ortadan kaybolduğunda, bu sorumluluk giderek tehlikeli bir arayışın başlangıcı oluyor. Ellen’ın öğrendikleriyle çevresinden duydukları birbirini tutmadıkça, yardım edebileceğine ilişkin inancı da sınanmaya başlıyor.
Romanın başlangıcını etkili bulmamın nedeni, merak duygusunun ahlaki bir yükümlülükle birleşmesi. Ellen, açıklanamayan bir olayın peşine düşmekle kalmıyor; kendisine sığınan bir insanı yüzüstü bırakmamaya çalışıyor. Bu motivasyon, okurun karakterle bağ kurmasını kolaylaştırıyor.

Hastanın korunma talebi, Ellen’ın mesleğinin sınırlarını da görünür kılıyor. Birine yardım etmeyi istemek, onu koruyabilecek güce sahip olmak anlamına gelmiyor. Roman bu mesafeden besleniyor: Ellen sorumluluk aldıkça denetimini kaybediyor, çözüm üretmeye çalıştıkça daha fazla belirsizlikle karşılaşıyor. Başlangıçtaki mesleki güvenin yerini kişisel kaygının alması, hikâyenin en sağlam çatışmalarından biri haline dönüşüyor.
Psikolojik açıdan kitabın asıl ağırlığı, korkunun düşünme biçimini nasıl etkilediğinde. Ellen’ın konumu değiştikçe aynı davranış farklı anlamlara bürünebiliyor; bir yakınlık güven verici olmaktan çıkabiliyor, sıradan bir ayrıntı tehdit işareti gibi görünebiliyor. Okur da olayları onunla birlikte takip ettiği için yalnızca ne olduğunu çözmeye çalışmıyor, hangi yoruma neden inandığını da sınamak zorunda kalıyor.

Bu noktada Ellen’ın psikiyatrist olması önemli bir tercih. Başkalarının yaşadıklarını açıklamaya alışmış birinin kendi deneyimini anlamakta zorlanması, karaktere güçlü bir gerilim kazandırıyor. Bilgi ile soğukkanlılık arasındaki fark belirginleşiyor. İnsan bir durumu teorik olarak tanıyabilir; o durumun içinde kaldığında aynı açıklığı koruması çok daha güç olabilir. Romanın düşündürücü taraflarından biri, uzmanlığın ardındaki insanı görünür hâle getirmesi. Kitapta yaklaşık 200 250 sayfalık kısım sıradan beklentide ve öngörülebilir ilerlerken bu sıradanlık ilerleyen sayfalarda gizem unsurları ile tekrar canlanıyor.
Bununla birlikte, psikolojik yoğunluk ile psikolojik derinlik arasında bir ayrım yapmak gerekiyor. Ellen sürekli baskı altında; fakat bir karakterin yoğun korku yaşaması, iç dünyasının bütün yönleriyle işlendiği anlamına gelmez. Hikâye hızlandıkça duyguların üzerinde durmak için ayrılan alan daralıyor. Bazı anlarda Ellen’ın yaşadıklarını anlamaktan çok, sıradaki tehlikenin ne olacağını öğrenmeye yöneliyoruz. Bu tercih okuma hızını artırıyor, ancak karakterin olaylardan bağımsız kişiliğini tanımamızı sınırlayabiliyor.

Ruhsal süreçlerin gizemi açıklamak için kullanılması da aynı nedenle dikkatle değerlendirilmeli. Kurmaca, insan zihninin karmaşıklığından yararlanabilir; yine de okurun her bağlantıyı yalnızca psikolojik bir açıklama sunulduğu için kabul etmesi beklenemez. Bir açıklamanın şaşırtıcı olması, bütün ayrıntıları kendiliğinden ikna edici kılmaz. Romandaki psikolojik unsurları, gerçek hayattaki rahatsızlıklar hakkında bilgi veren örnekler olarak değil, anlatının nasıl kurulduğunu gösteren tercihler olarak okumak daha yerinde.
Ellen’ın yardım arama biçimi ve risk karşısındaki kararları, kitaptaki sorgulamanın en açık alanı. Korkusu, yalnız hareket etme eğilimini anlaşılır kılıyor; ancak kimi noktalarda karakterin seçeneklerinin hikâyeyi uzatmak için daraltıldığı hissi doğabiliyor.

İpuçlarının art arda yeni duraklara açılması da benzer bir etki yaratıyor. Bir yandan araştırmayı hareketli tutuyor, diğer yandan olayların fazla düzenlenmiş görünmesine yol açabiliyor. Hayatın dağınıklığı içinde gelişen bir arayıştan, kahramanın geçmesi gereken aşamaları önceden belirlenmiş bir oyuna yaklaşıyoruz. Bu düzeni seven okur için kitap sürükleyici; daha doğal bağlantılar arayan okur içinse yer yer zorlayıcı olabilir.
Gizem kurma becerisi bakımından Dorn’un güçlü yanı, şüpheyi canlı tutması. Bir ihtimal ağırlık kazanırken başka bir ayrıntı onu zayıflatıyor. Ancak sürekli kuşku üretmenin karakterler üzerinde bir bedeli var. Ellen’ın çevresindeki kişiler zaman zaman kendi istekleri, çelişkileri ve hayatları olan bireylerden çok, okurun tahminlerini değiştiren unsurlar gibi kalabiliyor. Böylece olay örgüsü öne çıkarken ilişkilerin duygusal dokusu daha sınırlı gelişiyor.

Mekân kullanımını ise romanın daha başarılı taraflarından biri olarak görüyorum. Kliniğin taşıdığı düzen ve korunma beklentisi, yaşanan belirsizlikle çatışıyor. Ellen’ın bildiği ortamın içinde huzursuzluk duyması, yabancı bir yere girmesinden daha etkili olabiliyor.
“Kara Adam” adının yarattığı etki de belirsizlikten kaynaklanıyor. Bu adlandırma, ayrıntılı bir kişilik sunmadan tehdit duygusu üretiyor. Çocukluk korkularını çağrıştıran yalınlığı, okurun hayal gücünü devreye sokuyor. Romanın bazı anlarında en etkili olan, görünür şiddetten çok bu bekleyiş oluyor.

Anlatım açısından Dorn’un önceliği, sahnelerin zihinde kolayca kurulması ve okurun ilerleme isteğini koruması. Dilin ve karakterlerin olay örgüsünden bağımsız olarak genişlediği bölümler daha az yer tutuyor.
Kitaba yönelik farklı tepkileri anlamak için merak ile gerilimi de ayırmak gerekiyor. Sonucu öğrenmek istemek, her bölümde korkmak anlamına gelmez. Bazı okurlar değişen ihtimaller sayesinde hızla ilerlerken, bazıları aynı hareketliliği duygusal olarak daha uzaktan yaşayabilir. Benzer şekilde, şüphelerin sık sık yön değiştirmesi bir okuru diri tutarken başka birinde tekrar hissi oluşturabilir. Bu nedenle kitabın temposunu herkes için aynı işleyecek kesin bir özellik gibi sunmak doğru olmaz.

Final hakkındaki değerlendirmeyi de “Tahmin ettim mi, edemedim mi?” sorusuna sıkıştırmamak gerekir. Türün alışkanlıklarını tanıyan okur bazı olasılıkları daha erken fark edebilir. Asıl mesele, sonuç öğrenildiğinde geride kalan sahnelerin ne ölçüde tutarlı göründüğüdür. İyi bir son, önceki ayrıntıların değerini artırır; yalnızca son sayfalardaki etkiye yaslanan bir son ise okurun geriye dönük sorularını çoğaltır.
Benim için romanın en güçlü tarafları, Ellen’ın sorumluluk duygusuyla başlayan çatışması, güveni aşındıran atmosferi ve okuru araştırmanın içinde tutabilmesi. Daha tartışmalı tarafları ise bazı davranışların yeterince gerekçelendirilmemesi, yan karakterlerin sınırlı kalması (Yan karakter sayısı az diye iki kere Mark'dan şüphelendi.) ve psikolojik açıklamaların zaman zaman olay örgüsüne fazla yük taşıması.

Psikiyatrist, insanın başkasını korumaya çalışırken kendi sınırlarıyla karşılaşmasını düşündüren bir roman. Sonuna kadar gizem, gerilim ve yer yer psikolojik unsurların da varlığı ile geldiysek bu da kendi içinde bir başarıdır. Bu kategori kitaplarının en büyük özelliği bence bu olmalı.
Kitaba puanım 8.
Yorumlar
Yorum Gönder