Hasan İzzettin Dinamo - Savaş ve Açlar kitap incelemem

​Dinamo, bana kalırsa hem yaşadığı dönemde hem de günümüzde değeri bilinmeyen; daha fazla abartılması, daha fazla okunması gereken bir yazar. Yazarın en popüler ve en çok beğenilen eseri olan bu kitap, benim için unutulmaz bir tecrübe oldu. Yakın zamanda bu kadar duygu yükü fazla, insanın içini bu denli titreten başka bir kitap okuduğumu sanmıyorum.

Savaş ve Açlar, sadece basit bir savaş dönemi anlatısı değil; kesinlikle çok iyi bir farkındalık romanı. Aynı zamanda savaş dönemlerinin çoğu zaman atlanan birçok unsuruna da doğrudan temas eden bir eser. Örneğin, kadınların ve çocukların bu dönemde yaşadıklarını, onların penceresinden bakabilmemiz için unutulmaz bir metin. Yine aynı şekilde, ülke savaş belasıyla uğraşırken insanların arka planda, ülkeye hiçbir faydası olmayacak şekilde yaptıkları şeyleri de bu kitapta açıkça görebiliyoruz.

Biliyorsunuz, resmi tarih duygusuzdur. “Savaş başladı, şu kadar insan katıldı, şu kadar şehit verildi, şu kadar toprak kazanıldı, şu anlaşmalar yapıldı ve bitti.” şeklinde ilerler. Ama bu tarz kitaplar, tarihin unuttuğu insani ve vicdani kısımları bize adeta bağırarak anlatır. Her ailenin, hatta her insanın özelinde neleri kaybettiğini, neleri feda ettiğini gösterir. Bu nedenle bu kitapların, savaş sempatizanlarına inat daha fazla okutulması gerektiğini düşünüyorum.

Eser, savaşın yalnız cephede kurşunla değil; evlerde açlıkla, hastalıkla, sahipsizlikle, yağmayla ve yoksullukla sürdüğünü gösteren son derece sarsıcı bir metin. Farkındalık oluşturma açısından da çok kıymetli. Öncelikle şunu belirtmekte fayda var: Kitapta adı geçen Musa karakteri, Hasan İzzettin Dinamo’nun ta kendisi. Bu nedenle eser otobiyografik açıdan değerlendirildiğinde, neden bu kadar yoğun bir duygu yükü taşıdığını anlamak çok daha kolaylaşıyor. Dinamo, bireysel kader ile toplumsal kaderi kurgu aracılığıyla ustalıkla bu kitapta birleştiriyor.

Dinamo, hayatının bir bölümünü cezaevinde geçirmiş bir yazardır. “Haksızlık karşısında susan dilsiz şeytandır” bakış açısıyla hiçbir zaman susmamış; gerek kitaplarında gerekse konuşmalarında bunu ısrarla dile getirmiştir. Kitabın, Birinci Dünya Savaşı yıllarında Osmanlı toplumunun alt sınıflarının nasıl bir ölüm çemberine itildiğini anlatması da bu nedenle tesadüf değildir.

Savaş ve Açlar, Türk edebiyatında “ya geride kalanlar?” sorusunu en yakıcı biçimde soran romanlardan biridir. Savaşların destanlaştırıldığı, kahramanlığın çoğu zaman yalnızca cephe üzerinden tanımlandığı bir tarih anlayışına karşı Dinamo, bu romanda bambaşka bir cephe açar: annelerin, çocukların, yaşlıların, sakatların, yetimlerin ve açların cephesi. Romanın asıl büyüklüğü de burada başlar.

Kitap, sınıfsal adaletsizliğin ve tarihe alt sınıftan bakanların romanıdır. Padişahların, paşaların, komutanların ve siyasi kadroların aldığı kararlar; Temel Çavuş gibi yoksul insanların hayatında felaket olarak tecelli eder. Savaşa giden yoksuldur, ölen yoksuldur, geride aç kalan yoksuldur. Ama savaş sırasında zenginleşenler, oğullarını askere göndermeyenler, mallara el koyanlar ve karaborsadan servet yapanlar yine ayrıcalıklı sınıflardır der.

Dinamo’nun Trabzon ağzını kullanmadaki başarısını, o bölgenin insanı olması nedeniyle ayrıca anlatmaya gerek yok. Ancak bu kullanımın kitaba büyük bir samimiyet ve derinlik kattığını da belirtmek gerekir.

Kitapta özellikle bağırsak toplayan çocuklar ve açlıktan kuruyan memeler bölümü boğazımı düğümledi. Gözlerimde yaşlar bir birikti, bir aktı. Bu kitabı boşuna “herkes okumalı” demiyorum. Kitap bize acıyı anlatmaz, ajitasyon yapmaz; bizzat yaşanmış gerçekleri olanca çıplaklığıyla ortaya koyar.

Eserdeki en önemli karakterlerden biri de Şakire’dir. Bana kalırsa kitabın gerçek kahramanı Musa değil, Şakire’dir. Şakire; savaşın, açlığın ve ölümlerin ortasında hem bir anne, hem bir baba, hem bir emekçi, hem yas tutan, hem koruyan, hem savaşan ve kader karşısında sonuna kadar direnen bir figüre dönüşür. Aynı zamanda güçlü Anadolu kadınının da bir simgesidir. Açlığa rağmen yaşamak da bir kahramanlıktır. Dinamo, onun asıl kahraman olduğunu bu yönüyle açıkça hissettirir. Şakire, modern bir trajedinin annesi gibidir. Onun, her şeyini kaybettikten sonra birkaç kuruş için sona ulaşması, kaderden çok toplumsal düzenin çarpıklığını düşündürür.

Temel Çavuş karakteri üzerinden Dinamo, yoksulluğun yalnızca ekonomik değil, aynı zamanda varoluşsal bir çaresizlik olduğunu gösterir. Yazar, fakirlik sadece açlık değildir; seçeneklerin yokluğu veya kısıtlılığıdır der.

Ali’nin savaşa alınması, aile yapısının kırıldığı en net anlardan biridir. Ali yalnızca bir karakter değil; geleceği elinden alınan yoksul halkın da simgesidir.

Musa karakteri üzerinden erken çocukluk travmalarını da görmek mümkündür. Ev, güvenli bir alan olması gerekirken ölüm haberlerinin geldiği, açlığın hüküm sürdüğü bir yere dönüşür. Oyunların yerini korku ve kayıplar alır. Çocukluk yerine erken bir yetişkinlik dayatılır. Bu travmatik süreç yazar kendisini anlattığına göre, Dinamo'nun ilerleyen hayatındaki isyanın, sınıfsal bilincin ve politik yönelimin temelini bana kalırsa oluşturur.

Yaptığım araştırmalarda eserin Gazap Üzümleri ile sıkça karşılaştırıldığını gördüm. Biri 1939’da, diğeri 1968’de yazılmıştır. İkisini de büyük bir hayranlıkla okuduğumu belirtmeliyim. Ortak noktaları; yoksulluğun, göçün, açlığın ve ezilen insanların kaderinin geniş bir toplumsal çerçevede anlatılmasıdır. Ancak Dinamo’nun özgünlüğü, savaşı özellikle çocukluk ve açlık ekseninde, bu kadar doğrudan ve içeriden anlatabilmesidir.

Kitap bittiğinde şu soruyu sordurur: Savaş gerçekten kimin için ve ne pahasına yaşanır? Dinamo bu eserle bize şunu söyler: Üstlerin kararları, yoksulların ölümleriyle yazılır. Kahramanlık masalları anlatılırken annelerin, çocukların ve açların sesi bastırılır. Savaş ve Açlar, işte bu bastırılmış sesi duyulur kılan bir romandır.

Sınıf eşitsizliğinin ve yoksulluğun hâlâ sürdüğü bir dünyada, bu eser yalnızca tarihsel bir roman değil; bugün için de okunması gereken güçlü bir uyarı metnidir.

Kitaba puanım tabii ki kocaman bir 10.