Çağan Irmak, hikâyelerini insanların birbirlerine söylemekte geciktiği sözlerin çevresinde kurmayı bilen bir anlatıcı. Onun dünyasında geçmiş, bugünkü davranışları belirleyen canlı bir kuvvet olarak varlığını sürdürür. Aile kırgınlıkları, yarım kalmış aşklar ve çocukluktan taşınan yaralar, zaman geçtikçe başka biçimler kazanır. Artuçkule’nin Tepegöz’ü, bu duyarlılığı daha sert bir evrene taşıyarak hatırlamanın, dışlanmanın ve güç arzusunun karanlık tarafına yöneliyor.
Yazıp yönettiği Babam ve Oğlum, Issız Adam ve Unutursam Fısılda, geniş bir seyirci kitlesinin kendi hayatından parçalar bulduğu yapımlar oldu. İlkinde babayla oğul arasındaki kırgınlık, ikincisinde yakınlığı sürdüremeyen bir insanın pişmanlığı, üçüncüsünde ise hafıza ve kardeşlik üzerinden geçmişin hesabı öne çıktı. Irmak’ın duygusal etkisi, karakterlerini önce tanıdık kılmasıyla başlıyor: Seyirci onların eksilen hayatlarında, kendi kaybetme ihtimalini hissediyor.
Bu anlatıcılığın daha tekinsiz tarafını Ulak, Kâbuslar Evi ve Yaratılan üzerinden düşünmek mümkün. Özellikle Frankenstein’dan hareket eden Yaratılan, bedenin görünüşüyle insanın değeri arasındaki gerilimi gündeme getiriyordu. Artuçkule’nin Tepegöz’ü de toplumun kimi kabul edip kimi dışarıda bıraktığı sorusuna yaklaşıyor. Irmak’ın romanda bulduğu özgürlük, sinemanın üretim koşullarına sığması güç dünyaları dil aracılığıyla kurmasına alan açıyor.
Romanın en belirgin edebî kökü, Dede Korkut’un “Basat’ın Tepegöz’ü Öldürdüğü Boy” anlatısında bulunuyor. Ancak eski hikâyenin başlangıcında da şiddet vardır: Tepegöz, bir çobanın peri kızına saldırısının ardından dünyaya gelir. Irmak’ın yeniden yorumunu ilginç kılan, yaratığı ortaya çıkaran çevreye yönelttiği dikkat. Böylece okurun bakışı, korkulan varlığın karşısına geçmeden önce onun hangi ilişkilerin içinde biçimlendiğine çevriliyor.
Tek gözlü devin dünya edebiyatındaki yakın akrabası, Odysseia’daki Polyphemos’tur. Mağara, insan yiyen yaratık ve zekâyla verilen mücadele, bu anlatıları karşılaştırmaya elverişli kılar. Romandaki bütün isimleri eski destan kahramanlarıyla eşleştirmek de doğru olmaz. Tepegöz’ün kökeni açıkken Aytar, Künney veya Pamir’in belirli tarihî kişilerin karşılığı olduğu söylenemez; Bakşi adı ise şairlik, şifacılık ve anlatıcılıkla ilişkili kültürel bir geleneği çağrıştırır.
Hikâyenin başlangıcındaki Altamış, insanların birbirlerine karşı katılaştığı bir toplumsal çevre sunar. Künney’in uğradığı şiddet ve doğacak çocuğun daha baştan istenmeyişi, kötülüğü yalnızca Tepegöz’ün gelecekteki davranışlarında aramayı güçleştirir. Buradaki en sarsıcı düşünce, insanların birini tehlikeli sayarken ona yaptıklarını meşru görebilmeleridir. Topluluk kendisini koruduğuna inanırken, savunmasız bir hayatın karşısında ortaklaşa zalimleşebilir.
Tepegöz’ün unutamaması, hikâyenin psikolojik gerilimini büyütür. Geçmiş, onun için kapanmış bir zaman olmaktan çıkar; sürekli yeniden yaşanan bir hesaplaşmaya dönüşür. Fakat acı çekmiş olmak, başkalarına acı verme hakkı sağlamaz. Karakteri ilginçleştiren etik düğüm burada oluşur: Okur, uğradığı haksızlığa karşı merhamet duyarken sonradan benimsediği şiddeti sorgulamak zorundadır. Anlamakla bağışlamak arasındaki mesafede kitap boyunca gezinir dururuz.
Hekim Aytar’ın Tepegöz’ü koruması, bu gerilime başka bir boyut ekler. Tepegöz’ün karşısına şefkat de çıkar; hayatı yalnızca düşmanlıkla çevrelenmiş değildir. Bu nedenle Aytar, insanın başka türlü davranabileceği ihtimalini temsil eder. Onun iyiliği üzerinden sorulabilecek soru, sevginin her şeyi düzeltip düzeltemeyeceğidir.
Islık ağaçlarını ise insanın dışında varlığını sürdüren bir tanıklık olarak okuyorum. İnsan susabilir, korkabilir veya yaşananları çıkarına göre değiştirebilir; doğaya ses verildiğinde bu kapalı düzenin dışında bir hatırlatma alanı açılır. Ağacın konuşması, insanın kendisini dünyanın tek anlatıcısı saymasını zorlaştırır. Islık, bu bakımdan küçük ama ısrarlı bir sestir: Buyruk vermez, buna rağmen duyulmayı sürdürme ihtimalini taşır.
Aytar’ın fotoğraf makinesi üzerinde çalışması, bu sesli tanıklığın yanına görüntüyü yerleştirir. Gerçek tarihte fotoğraf, tek kişinin bir anda tamamladığı bir icat değildir. Camera obscura görüntüyü yansıtırken, Niépce’in deneyleri onun kalıcı kaydına; Daguerre ve Talbot’un çalışmaları farklı fotoğraf yöntemlerinin gelişmesine katkıda bulunmuştur. Romandaki mucit, bu uzun tarihsel arayışı kurmaca bir kişinin çabasında yoğunlaştırır: Geçip giden anı, kaybolmadan tutabilmek.
Ne var ki görüntüyü saklamak, hakikati güvenceye almaya yetmez. Fotoğrafa müdahale dijital çağdan çok önce başlamıştır; ayrıca değiştirilmeyen bir görüntü de yanlış açıklamayla yanıltıcı hâle gelebilir. Bu yüzden makinenin kimin elinde bulunduğu önemlidir. Islık ağaçları, fotoğraf ve Tepegöz’ün hafızası birlikte düşünüldüğünde üç ayrı hatırlama biçimi belirir: aktarmak, kaydetmek ve hesap sormak. Aralarındaki ahlaki farkı, geçmişin hangi amaçla kullanıldığı belirler.
Romanın anlatı tasarımı, destansı söyleyişle fantastik dünya kurmayı, iktidar eleştirisiyle bilimkurguya açılan unsurları bir araya getiriyor. Sözlü geleneğe yakın ritim, okuru hikâye dinleyen kişinin konumuna çağırırken görsel ayrıntılar Irmak’ın senaristliğini hatırlatıyor. İnsan dışı varlıklara ses verilmesi de anlatının bakış alanını genişletiyor. Buradaki özgünlük, eski motifleri ilk kez kullanmakta değil; onları beden, hafıza ve teknoloji çevresinde yeniden ilişkilendirmekte aranmalı.
Olayların merkezinde, Künney’den doğan, nehre bırakıldıktan sonra Aytar tarafından kurtarılan ve yaşadığı haksızlıkları intikam isteğine dönüştüren Tepegöz bulunuyor. Onun kişisel öfkesi, hükümdarlık ve baskı ilişkileriyle daha geniş bir dünyaya yayılıyor. Bu tasarımın güçlü yanı, bireysel yarayla toplumsal düzeni birlikte düşünmesi. Eleştiriye açık tarafı ise bedensel farklılığın kötülükle eşleşme riski ve karakterlerin temsil ettikleri fikirlerin gölgesinde kalabilme ihtimali.
Artuçkule’nin Tepegöz’ü, mitolojik mirası güncel meselelerle buluşturan fikri ve özellikle ağaçlarla fotoğraf arasında kurulabilecek ilişki sayesinde dikkat çekici bir eser tasarımı sunuyor. Bende bıraktığı temel düşünce ise şu: İnsanın geçmişi unutmaması kadar, hatırladıklarıyla başkalarının geleceğine ne yaptığı da önemlidir.
Kitaba puanım 8.








Mitolojik bir anlatıyı hafıza, vicdan ve insanın karanlık tarafıyla buluşturan çok güzel bir inceleme olmuş. Özellikle kötülüğün yalnızca bireyde değil, onu şekillendiren toplumsal koşullarda da aranması gerektiğine dair yaklaşımınız oldukça düşündürücü. Emeğinize sağlık, keyifle okudum.
YanıtlaSil