Ana içeriğe atla

Çağan Irmak - Artuçkule'nin Tepegöz'ü İncelemem

Çağan Irmak, hikâyelerini insanların birbirlerine söylemekte geciktiği sözlerin çevresinde kurmayı bilen bir anlatıcı. Onun dünyasında geçmiş, bugünkü davranışları belirleyen canlı bir kuvvet olarak varlığını sürdürür. Aile kırgınlıkları, yarım kalmış aşklar ve çocukluktan taşınan yaralar, zaman geçtikçe başka biçimler kazanır. Artuçkule’nin Tepegöz’ü, bu duyarlılığı daha sert bir evrene taşıyarak hatırlamanın, dışlanmanın ve güç arzusunun karanlık tarafına yöneliyor.

Yazıp yönettiği Babam ve Oğlum, Issız Adam ve Unutursam Fısılda, geniş bir seyirci kitlesinin kendi hayatından parçalar bulduğu yapımlar oldu. İlkinde babayla oğul arasındaki kırgınlık, ikincisinde yakınlığı sürdüremeyen bir insanın pişmanlığı, üçüncüsünde ise hafıza ve kardeşlik üzerinden geçmişin hesabı öne çıktı. Irmak’ın duygusal etkisi, karakterlerini önce tanıdık kılmasıyla başlıyor: Seyirci onların eksilen hayatlarında, kendi kaybetme ihtimalini hissediyor.

Bu anlatıcılığın daha tekinsiz tarafını Ulak, Kâbuslar Evi ve Yaratılan üzerinden düşünmek mümkün. Özellikle Frankenstein’dan hareket eden Yaratılan, bedenin görünüşüyle insanın değeri arasındaki gerilimi gündeme getiriyordu. Artuçkule’nin Tepegöz’ü de toplumun kimi kabul edip kimi dışarıda bıraktığı sorusuna yaklaşıyor. Irmak’ın romanda bulduğu özgürlük, sinemanın üretim koşullarına sığması güç dünyaları dil aracılığıyla kurmasına alan açıyor.

Romanın en belirgin edebî kökü, Dede Korkut’un “Basat’ın Tepegöz’ü Öldürdüğü Boy” anlatısında bulunuyor. Ancak eski hikâyenin başlangıcında da şiddet vardır: Tepegöz, bir çobanın peri kızına saldırısının ardından dünyaya gelir. Irmak’ın yeniden yorumunu ilginç kılan, yaratığı ortaya çıkaran çevreye yönelttiği dikkat. Böylece okurun bakışı, korkulan varlığın karşısına geçmeden önce onun hangi ilişkilerin içinde biçimlendiğine çevriliyor.

Tek gözlü devin dünya edebiyatındaki yakın akrabası, Odysseia’daki Polyphemos’tur. Mağara, insan yiyen yaratık ve zekâyla verilen mücadele, bu anlatıları karşılaştırmaya elverişli kılar. Romandaki bütün isimleri eski destan kahramanlarıyla eşleştirmek de doğru olmaz. Tepegöz’ün kökeni açıkken Aytar, Künney veya Pamir’in belirli tarihî kişilerin karşılığı olduğu söylenemez; Bakşi adı ise şairlik, şifacılık ve anlatıcılıkla ilişkili kültürel bir geleneği çağrıştırır.

Hikâyenin başlangıcındaki Altamış, insanların birbirlerine karşı katılaştığı bir toplumsal çevre sunar. Künney’in uğradığı şiddet ve doğacak çocuğun daha baştan istenmeyişi, kötülüğü yalnızca Tepegöz’ün gelecekteki davranışlarında aramayı güçleştirir. Buradaki en sarsıcı düşünce, insanların birini tehlikeli sayarken ona yaptıklarını meşru görebilmeleridir. Topluluk kendisini koruduğuna inanırken, savunmasız bir hayatın karşısında ortaklaşa zalimleşebilir.

Tepegöz’ün unutamaması, hikâyenin psikolojik gerilimini büyütür. Geçmiş, onun için kapanmış bir zaman olmaktan çıkar; sürekli yeniden yaşanan bir hesaplaşmaya dönüşür. Fakat acı çekmiş olmak, başkalarına acı verme hakkı sağlamaz. Karakteri ilginçleştiren etik düğüm burada oluşur: Okur, uğradığı haksızlığa karşı merhamet duyarken sonradan benimsediği şiddeti sorgulamak zorundadır. Anlamakla bağışlamak arasındaki mesafede kitap boyunca gezinir dururuz.

Hekim Aytar’ın Tepegöz’ü koruması, bu gerilime başka bir boyut ekler. Tepegöz’ün karşısına şefkat de çıkar; hayatı yalnızca düşmanlıkla çevrelenmiş değildir. Bu nedenle Aytar, insanın başka türlü davranabileceği ihtimalini temsil eder. Onun iyiliği üzerinden sorulabilecek soru, sevginin her şeyi düzeltip düzeltemeyeceğidir. 

Islık ağaçlarını ise insanın dışında varlığını sürdüren bir tanıklık olarak okuyorum. İnsan susabilir, korkabilir veya yaşananları çıkarına göre değiştirebilir; doğaya ses verildiğinde bu kapalı düzenin dışında bir hatırlatma alanı açılır. Ağacın konuşması, insanın kendisini dünyanın tek anlatıcısı saymasını zorlaştırır. Islık, bu bakımdan küçük ama ısrarlı bir sestir: Buyruk vermez, buna rağmen duyulmayı sürdürme ihtimalini taşır.

Aytar’ın fotoğraf makinesi üzerinde çalışması, bu sesli tanıklığın yanına görüntüyü yerleştirir. Gerçek tarihte fotoğraf, tek kişinin bir anda tamamladığı bir icat değildir. Camera obscura görüntüyü yansıtırken, Niépce’in deneyleri onun kalıcı kaydına; Daguerre ve Talbot’un çalışmaları farklı fotoğraf yöntemlerinin gelişmesine katkıda bulunmuştur. Romandaki mucit, bu uzun tarihsel arayışı kurmaca bir kişinin çabasında yoğunlaştırır: Geçip giden anı, kaybolmadan tutabilmek.

Ne var ki görüntüyü saklamak, hakikati güvenceye almaya yetmez. Fotoğrafa müdahale dijital çağdan çok önce başlamıştır; ayrıca değiştirilmeyen bir görüntü de yanlış açıklamayla yanıltıcı hâle gelebilir. Bu yüzden makinenin kimin elinde bulunduğu önemlidir. Islık ağaçları, fotoğraf ve Tepegöz’ün hafızası birlikte düşünüldüğünde üç ayrı hatırlama biçimi belirir: aktarmak, kaydetmek ve hesap sormak. Aralarındaki ahlaki farkı, geçmişin hangi amaçla kullanıldığı belirler.

Romanın anlatı tasarımı, destansı söyleyişle fantastik dünya kurmayı, iktidar eleştirisiyle bilimkurguya açılan unsurları bir araya getiriyor. Sözlü geleneğe yakın ritim, okuru hikâye dinleyen kişinin konumuna çağırırken görsel ayrıntılar Irmak’ın senaristliğini hatırlatıyor. İnsan dışı varlıklara ses verilmesi de anlatının bakış alanını genişletiyor. Buradaki özgünlük, eski motifleri ilk kez kullanmakta değil; onları beden, hafıza ve teknoloji çevresinde yeniden ilişkilendirmekte aranmalı.

Olayların merkezinde, Künney’den doğan, nehre bırakıldıktan sonra Aytar tarafından kurtarılan ve yaşadığı haksızlıkları intikam isteğine dönüştüren Tepegöz bulunuyor. Onun kişisel öfkesi, hükümdarlık ve baskı ilişkileriyle daha geniş bir dünyaya yayılıyor. Bu tasarımın güçlü yanı, bireysel yarayla toplumsal düzeni birlikte düşünmesi. Eleştiriye açık tarafı ise bedensel farklılığın kötülükle eşleşme riski ve karakterlerin temsil ettikleri fikirlerin gölgesinde kalabilme ihtimali.

Artuçkule’nin Tepegöz’ü, mitolojik mirası güncel meselelerle buluşturan fikri ve özellikle ağaçlarla fotoğraf arasında kurulabilecek ilişki sayesinde dikkat çekici bir eser tasarımı sunuyor. Bende bıraktığı temel düşünce ise şu: İnsanın geçmişi unutmaması kadar, hatırladıklarıyla başkalarının geleceğine ne yaptığı da önemlidir.

Kitaba puanım 8.

Yorumlar

  1. Mitolojik bir anlatıyı hafıza, vicdan ve insanın karanlık tarafıyla buluşturan çok güzel bir inceleme olmuş. Özellikle kötülüğün yalnızca bireyde değil, onu şekillendiren toplumsal koşullarda da aranması gerektiğine dair yaklaşımınız oldukça düşündürücü. Emeğinize sağlık, keyifle okudum.

    YanıtlaSil

Yorum Gönder

Bu blogdaki popüler yayınlar

Beyhan Budak - Hayat Acemileri İçin Yaşam Rehberi İncelemem

​ Beyhan Budak, kesinlikle ülkemiz çağdaş psikoloji alanının en çok duyduğu isimlerden birisi. Onu sadece sosyal medyada popüler videolar üreten bir isim olarak değerlendirmek yanlış olur. O herkesin bu kategoriyi anlaması aşamasında çok özel bir dil kullanıyor. Çünkü Budak’ın kurduğu dil, akademik psikolojinin klinik tonuyla gündelik hayatın kırılgan gerçekliği arasında bir köprü kuruyor. Özellikle günümüz insanının “iyi görünürken içten içe tükenme” hâlini anlatmadaki başarısı, onu klasik kişisel gelişim yazarlarından ayırıyor. O nedenle ben kişisel gelişim-psikoloji yazarı olarak kendimce onu tanımlıyorum.  Şimdi incelemesini yaptığım Hayat Acemileri İçin Yaşam Rehberi kitabı da tam olarak bu bahsettiğim dili kullanarak, psikolojik dayanıklılık, sınır koyma, bastırılmış duygular, geçmişe saplanıp kalma, duygusal hassasiyet ve insanın kendisiyle kurduğu problemli ilişki üzerine düşünürken; bunu akademik bir dil ile değil, gündelik hayatın içinden örneklerle yapıyor. Bu da ilk baş...

Hakan Günday - Az İncelemem

​ Hakan Günday, her ne kadar kendisi bu kategori yazarı olduğunu kabul etmese de yeraltı edebiyatının ülkemizdeki en önemli figürlerinden biridir. Hakan Günday edebiyatı denildiğinde genellikle aklımıza sert, şiddetli ve karanlık bir anlatım gelir. Ancak bu kitapta, okuru şaşırtacak ölçüde bir yumuşaklık ve romantik tınılar vardır. Kitap, yazarın henüz 24 yaşındayken kaleme aldığı, kültleşmiş eseri Kinyas ve Kayra ile genel şablon itibarıyla benzerlik gösterir: Yine iki ana karakter, iki ayrı hayat… Derda ve Derdâ. Bu karakterlere ilişkin bir değerlendirme yapıldığında, genellikle yaşanan olayların ilerleyen süreçte travmatik bir altyapı oluşturmasına alışkınız. Oysa bu romandaki karakterlerin kurucu belleklerinde dahi olumsuz duygular zaten mevcuttur; • Derdâ’nın cinsel şiddet sonrası bedenini metalaştırması, travmanın dışsallaştırılmasıdır. • Derda’nın annesinin cesedini parçalaması ise travmanın içselleştirilmiş ve somutlaştırılmış hâlidir. Her iki karakter de “ölümle” büyür...

Şermin Yaşar - Altı Harfli Bir Tatlı İncelemem

​ Kitabın incelemesine, bunun Şermin Yaşar’dan okuduğum ilk kitap olduğunu belirterek başlamak istiyorum. Şermin Yaşar, özellikle hikâye ve çocuk kitapları bağlamında aklımda yer etmiş; Anne Müzesi ve Kelime Müzesi projelerini ise bir Ankara aşığı olarak son derece değerli ve anlamlı bulduğum, zihnimde nahif bir portre çizen bir yazar. Ayrıca oldukça popüler bir isim olmasına rağmen kalabalıklardan, televizyonlardan, programlardan ve söyleşilerden mümkün olduğunca uzak durması, onu benim için daha da merak edilir kılıyor. Kitap, daha ilk satırlardan itibaren nahif bir zihnin ürünü olduğunu hissettiriyor. Roman dünyasında sıkça ele alınan aile temasını, çok farklı bir pencereden ele alıyor. Dramatik bir anlatıdan ziyade, daha iç burkan, daha sessiz ama bir o kadar da sarsıcı bir meseleyi irdeliyor. Son dönem romanlarda özellikle hoşuma giden bir bakış açısını burada da görmek mümkün: Yüksek sesle bağırmayan, acısını içine atan, sessiz kalan ama hakkını da aramaktan vazgeçmeyen kadınları...